Maria verering

Het pleegkind van Maria

Bij alle strijd met pausen en Gregorianen zou men bijna vergeten dat Hendrik IV er wel degelijk een persoonlijke religiositeit op na hield. In tegenstelling tot zijn vrome ouders gaf hij zich niet over aan boetedoeningen en ascese. Hij uitte zijn devotie vooral door te bidden en te zingen. Het psalterium (liedboek) van Hendrik IV was tot op de draad versleten, zodat bisschop Otto van Bamberg de keizer blij kon maken door het te repareren en van een nieuw band te voorzien.

In een legende over het bloedbad te Goslar, gevolgd door een wonder, wordt duidelijk gemaakt hoe Hendrik IV de Heilige Geest vindt: in prachtige muziek, door de armen te dienen en door nederig werk niet te schuwen.

Het volgende hoofdstuk speelt zich af in Mainz,[1] een van de belangrijkste steden in het rijk, waar keizer Hendrik te midden van de geestelijkheid Pinksteren viert. Kort voor de mis  worden de zitplaatsen in de kerk toegewezen en komt het tot een twist tussen de kameniers van de aartsbisschop en de abt van Fulda over de vraag wie aan de rechterzijde van de keizer mag zitten.[2] De discussie ontaardde in een handgemeen, waarbij het bloed in stromen vloeide.[3] Maar deze twist en de daarop gesloten vrede zijn slechts een aanleiding om betoverende muziek ten gehore te brengen. Je zult de Heilige Geest begrijpen door te zingen en niet slechts door te wenen. Het zijn twee manieren om God te naderen.

“Maar terstond hebben de bisschoppen toesnellend de vrede tussen de overgeblevenen die verkeerd zaten bepaald, de tempel gezuiverd, de feestelijke mis onder gejuich hervat. Toen waarlijk steeg een wonderbaarlijk gezongen sequentie op en bij  het vers: “Deze roemrijke dag hebt Gij vervaardigd”, werden de koren stil en een stem uit een wolk die opzij gleed klonk: “Deze oorlogszuchtige dag heb ik vervaardigd.” De keizer die zich zorgvuldig inspande bij zijn taken en door de onbuigzaamheid van de anderen de vreugde van de vijand begreep, zei: ”Jij, de uitvinder van al het kwaad en aanstichter tegelijk het een oorlogszuchtige, aanmatigende en smartelijke dag vervaardigd; maar wij bij de gratie van God, die deze glorieuze dag gemaakt heeft, geven gedienstig terug aan de armen”. En spoedig werd de sequentie hervat, door plechtig leedbeklag te doen heeft hij de genade van de Heilige Geest uitgenodigd, je zult begrijpen (door) hem te naderen, de een door te zingen, de ander in tranen,  allen geschokt tot in het hart.

Toen de mis afgelopen was werden de armen door herauten bijeengeroepen. Alle spijzen die voor hem en zijn hofhouding waren bereid schepte hij voor hen op om te gebruiken, zelf de bijgerechten erbij zettend, eigenhandig de tucht van de bedienden volstrekt volhoudend, zelf de resten van het eten opvegend.”

Wij zien hier dus een historische kern, de privileges van de abt van Fulda en het gevecht daarover, gecombineerd met een mirakel, het gesprek met de Duivel, het inzicht dat men ook zingend God kan benaderen en tot slot de keizer die “zich zorgvuldig inspant bij zijn taken” en die nederig de armen spijzigt. Hij wil het helemaal goed doen en vergeet zelfs niet de rommel op te ruimen.

 

In een oorkonde uit 1075[4] voor het domkapittel van Speyer noemt Hendrik IV Maria zijn bijzondere helpster:

Salutem a salute nobis bene rogamus, cum illam dominam, per quam salus venit, eciam nostris carnalibus honorando deum precibus pulsamus. Hec domina, per quam salus venit, mater est et virgo Maria, que dominam Iesum veram salute virgo genuit. Unde pro nostris necessitatibus ei carnalia nostra inpendimus, quam specialiter nobis fautricem affuisse sepe didicimus.

 

 

In de Beierse stad Augsburg, waar monniken uit Tegernsee in 1012 de Rijksabdij St. Ulrich en St. Afra hadden gesticht,  bleef de koning ondanks alle conflicten een graag geziene gast. Jarenlang vierde hij hier de Maria-feestdagen  Maria Lichtmis (2 februari)  en Maria Geboorte (8 september).

 

1067 Maria Lichtmis

1068 Maria Geboorte

1070 Maria Lichtmis

1074 Maria Lichtmis

1075 Maria Lichtmis

1077 Maria Geboorte[5]

 

Hoe keizer Hendrik IV de heilige bisschop Otto aan het hoofd stelde van de bouw van de

kathedraal van Speyer en over de wonderlijke wijsheid

 

In die tijd bouwde de glorieuze keizer Hendrik het grote gebouw van de bewonderenswaardige kerk van Speyer met koninklijke pracht verder uit ter ere van de eeuwige Maagd Maria, wier bijzondere pleegkind hij geweest was. Want de meesters van het werk, frauduleus en zonder vrees voor God handelend, besteedden grote hoeveelheden geld voor eigen gebruik, zodat het geld bij het werk verbazingwekkend ontbrak. Vandaar was de Augustus niet weinig door smart bewogen, na zijn vertrouwde raad ontboden en geconsulteerd te hebben, droeg hij zijn “oortje” [auriculario] Otto op meester van het totale werk te zijn. Verstandig handelend…. gaf hij het geld dat hij overhield eerlijk terug”.

“De keizer was gewend vaak te gaan bidden in de kerk van de heilige Maria, die zich op de Aventijnse heuvel bevindt. Hildebrand echter, die al zijn bezigheden zorgvuldig door verkenners liet onderzoeken, nam notitie van de plaats waar de keizer, of staande, of voorover liggend aan het bidden was; en hij beloofde iemand geld en stuurde hem naar binnen, opdat hij verborgen boven de balken in de kerk grote stenen verzamelde en zo neerlegde dat hij ze hoog boven het hoofd van de biddende keizer kon neerwerpen en hem zou raken. Toen de misdadige dienaar zich haastte dit te volvoeren en een grote zware steen boven de balken bevestigen wilde, trok het gewicht van de steen hem mee en deed de balken breken en door een Godsoordeel kwamen de steen en de ellendige man op de stenen vloer terecht en door de steen getroffen kwam hij om het leven. En toen de Romeinen van zijn daad vernamen, bonden zij een touw aan zijn voet en trokken hem drie dagen over de pleinen van  de stad bij wijze van voorbeeld. De keizer echter die gewend was mild te zijn, beval hem te begraven”.[6]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1092 was een slecht jaar voor Hendrik IV. Hij verloor een veldslag tegen de troepen van Mathilde bij Canossa; zijn buitenechtelijke zoon kwam daarbij om het leven en kreeg een staatsbegrafenis in de San Zenokathedraal te Verona. Zijn legitieme zoon en opvolger Koenraad keerde zich van hem af en liet zich tot koning van Italië kronen.

Om zich weer te verzoenen met Maria gaf hij de Mark Krain terug aan de kerk van Aquileia, die hij al eens eerder gegeven had, maar dan op slecht advies ingetrokken en elders weggegeven had. De kerk van Aquileia was gewijd aan de heiligen Maria en Hermagoras. In de oorkonde, die op 12 mei 1093 in Pavia geschreven is staat onder meer: Nunc igitur recognoscentes iusticiam ad reconciliandam nobis sanctam dei genitricem Mariam prefate ecclesie reddidimus et pro remedio anime nostre .[7]

 

De Mariakerk in Utrecht was volgens de overlevering een gezamenlijke stichting van keizer Hendrik IV en bisschop Koenraad en zou het westelijke sluitstuk geweest zijn van het Utrechtse kerkenkruis. Koenraad was een trouw aanhanger van Hendrik IV tijdens de investituurstrijd: hij vergezelde hem tijdens diens expeditie in Italië in 1083 en was aanwezig bij diens kroning tot keizer in 1084.

Vanaf 1085 was Koenraad meer in Utrecht, en omstreeks die tijd zal de bouw van de Mariakerk begonnen zijn. Als bewust voorbeeld schijnt de beroemde, net voltooide Dom van Spiers gediend te hebben, bij uitstek de kerk van Hendrik IV en de grafkerk van de Salische koningendynastie. De Mariakerk werd hierdoor ook als een symbool van het keizerschap aangezien.

In 1099 was de bouw van de Mariakerk zover gevorderd dat het koor kon worden ingewijd echter de bouw kwam stil te liggen. Pas na een episode in 1133, toen Floris de Zwarte zich tijdens zijn strooptochten door het Sticht in de Mariakerk verschanste, werd de bouw krachtig hervat, volgens een afwijkend plan: het schip en de westpartij werden uitgevoerd in Lombardische stijl, waarmee de Mariakerk een merkwaardig Italiaans voorkomen kreeg. In die zin was het een unicum ten noorden van de Alpen. Rond 1160 werden nog twee torens naast het westwerk toegevoegd.

De Mariakerk zoals zij nu tot stand was gekomen had een zeer grootse, monumentale allure, en in tegenstelling tot de andere romaanse kerken in Utrecht had had zij twee dwarsschepen, was zij geheel in steen overwelfd en voorzien van tribunes boven de zijbeuken.[8]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De door Hendrik IV gebouwde Mariakerk te Utrecht kenmerkte zich door zijn opvallende Lombardische stijl.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Op 11 augustus (?) 1106 werd Hendrik IV begraven bij het Maria-altaar in de Lambertuskathedraal van Luik.

[1]William van Malmesbury, c. 192. Cum vero, mira subiciam, sequentia cantitata et versu Hunc diem gloriosum fecisti,chori conticuissent, vox ab aera lapsa late insonuit: Hunc diem bellicosum ego feci. Rigentibus ceteris, imperator diligentius intendens muneri laetitiamque intelligens inimici: Tu, inquit, omnis malitiae inventor simul et incentor, diem bellicosum  et arrogantibus luctuosum fecisti, sed nos per Dei gratiam, qui illum gloriosum fecit, pauperibus gratiosum reddemus. Et mox reincepta sequentia, seolempni ploratu sancti Spiritusgratiam invitabat; intelligeres illum adventasse, illis cantantibus, istis lacrimantibus, omnibus  pectora tundentibus. Finita missa egenis per praecones conclamatis, omnes dapes quae sibi et curialibus parabantur in usus eorum exhausit, ipse obsonia apponens, ipse iuxta disciplinam ministrorum de longe consistens, ipse superflua ciborum abstergens.

[2] Hendrik III heeft voor zover na te gaan  nooit Pinksteren gevierd in Mainz. In 1054 vierde hij er Pasen.

De abt van Fulda had van oudsher het privilege om bij feestelijkheden rechts van de keizer te mogen zitten. Fuldense cenobium , Steindorff I, 518, n,.4.

[3] Volgens Lampert van Hersfeld, zou in 1062 of 1063 te Goslar  een handgemeen hebben plaatsgevonden tussen de aanhangers van de abt van Fulda en die van de bisschop van Hildesheim om de vraag wie naast de aartsbisschop van Mainz mocht zitten, waarbij de minderjarige koning Hendrik IV machteloos toekeek. Gezien de statuten van Fulda zal een plaats naast de aartsbisschop van Mainz  echter niet de inzet geweest zijn. Het ging nadrukkelijk om een plaats aan de rechterzijde van de keizer.

[4] D HIV 277.

[5] Annales Augustani.

[6] Beno,Gestae Romana aecclesiae contra Hildebrando, (Libelli de lite, II), Lib. I, c. 5. “Imperator solitus erat frequenter ire ad orationem ad aecclesiam sanctae Mariae, quae est in monte Aventino. Hildebrandus autem, cum per exploratores suos omnia eius opera sollicete inquireret, locum, in quo frequentius imperator vel stans vel prostratus orabat, notari fecit:  et quendam promissa pecunia ad hoc induxit, ut supra trabes aecclesiae occulte lapides magnos collocaret et ita aptaret, ut de alto super caput orantis imperatoris demitteret et ipsum contereret. Quod minister tanti sceleris cum festinaret implere et lapidem magni ponderis super trabes aptare vellet, lapis pondere suo eum traxit, et fracto sub trabibus, et lapis et ille miser homo Dei iuditio in pavimentum aecclesiae decidit et eodem lapide contritus periit. Ex huius rei gestae ordinem postquam Romani agnoverunt, pedem illius miseri fune ligaverunt et triduo per plateas urbus ad exemplum trahi fecerunt. Imperator autem solita clementia iussit eum speliri.

[7] D. HIV  432.

[8] Wikipedia

Advertenties

Over Ria van Loenen

Historica en tekstschrijfster, werkt aan de eerste biografie van de middeleeuwse koning en keizer Hendrik III (1039-1056), heeft een aantal essays over keizer Hendrik IV (1050-1106) geschreven en werkt aan een reconstructie van het leven van zanger en componist Marc'Antonio Pasqualini (1614-1691).
Dit bericht werd geplaatst in Persoonlijke devotie, Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s